"Ás catro da mañá, nunca se sabe se é demasiado tarde, ou demasiado cedo". Woody Allen







sábado, 19 de abril de 2014

Gallegos en Salónica. Por álvaro Cunqueiro


Publicado en Faro de Vigo o 2 de decembro de 1970. Posteriormente foi recollido na escolma preparada por César Antonio Molina “Los otros caminos de Álvaro Cunqueiro", (Tusquets  2004, páxinas 119-120).  

El Instituto Arias Montano, del CSIC, ha publicado las actas del primer simposio de estudios sefardíes, celebrado en Madrid en junio de 1964. Una de las comunicaciones discutidas en dicho simposio fue la presentada por el sefardí Sr. Uziel sobrecaracterísticas del ladino, y su folklore. En la discusión surgió la g salonicense, es decir, la geada de aquellos judíos, que dicen jato por gato. El Sr. Molho –otro sefardí, cuyo apellido nos declara claramente su procedencia portuguesa–, explicó que la investigación sobre la geada en juderías como la de Salónica podía ser muy importante para conocer cuál es el origen de muchos sefardíes establecidos en Salónica, y como el dice en su parla, «en sus alderredores». El Sr. Uziel. aportando alguna explicación a la geada de Salónica, dijo:
- La provenencia puede ser de Galicia. En Salónica, ande se usa la gheada, hubo, parece, un grande contingente galiciano, gallego; porque había en Salónica un cortijo que lo llamábamos «a los jallejos», y una expresión muy corriente era: «somos jallejos y no nos entendemos»- El elemento gallego en Salónica puede ser el que influenció con la gheada.
A lo que el Sr. Molho contestó, precisando y negando:
- Los gallegos en Salónica eran poco numerosos. Tenían un patio, un barrio particular, pero eran pocos. La prueba es que ellos no fundaron una sinagoga «Gallegos», como si había una sinagoga «Catalán» y «Aragón». Como los gallegos eran ignorantes y no tenían dirigentes -eran muy ignorantes porque eran todos hombres «de pena», aguadores, etc.-, no pudieron fundar una quehilá*, y por eso se afiliaron a los aragoneses. Eran pocos e ignorantes.

A mi no me sorprende, naturamente, que haya sefarditas de origen gallego en Salónica, judíos de Ribadavia, de Monforte, de Lugo, de Ourense; de esta ciudad, los descendientes de aquellos cuyos nombres conocemos por los documentos publicados por Ferro Couselo en “A vida e a fala dos devanceiros”: Judá Péres, Abrahán de Allaris, Salomón Castelao, don Ouro, Samuel Ciano, doña Judía, o de aquella otra. también innominada -acaso doña Sol, doña Noche, doña Sorprendida, doña Agua...-, «e a judía de Monterrey». O algún pariente de aquel desdichado« o xudío, o rubio e capado»... Lo que si me sorprende es que aquellos paisanos nuestros -me exijo a mí mismo llamarles así- hayan conservado,  para soltárselo mutuamente en horas de discordia, o escucharlo como burla en otras bocas, aquel decir de Payo Gómez de Barbeita cuando iban los gallegos a la campaña de Antequera, que mandó el infante don Fernando, el que luego fue a reinar a Aragón en virtud del Compromiso de Caspe; digo que iban los gallegos, y pasada Sanabria se pusieron a discutir airadamente los señores capitanes, Andrade, Ulloa, Moscoso, que los tres querían para sí el mando, y Payo Gómez de Barbeita, iniciando la vuelta a casa, exclamó en voz alta:
-¡Somos galegos e nónos entendemos!
La «gente de pena» de Salónica repetía el decir del fidalgo nuestro, viviendo la miseria de su pequeño barrio, y saludando respetuosamente a la puerta de la sinagoga de Aragón a aquellos ricos señores emparentados con los de la Espina, los Enríquez, los Santángelo, los de Caballería, que eran como príncipes allá en Zaragoza... Tan pobres eran los nuestros, que tendrá razón el Sr. Molho, que ni siquiera pudieron llevar a Salónica la gheada. Vendían, eso si, cantando, agua de las fuentes.


*Quehilá: comunidad, sinagoga (Nota de Álvaro Cunqueiro).

lunes, 14 de abril de 2014

6 anos


Cúmprense estes días de abril, 6 anos xa, dun tempo que para este menda foi autenticamente delirante e desquiciado. En todo caso, e por botarlle un pouco de humor ao conto, recupero aquí esta simpática viñeta de Salas publicada no seu día no xornal El Correo Gallego sobre o penoso affaire. En fin, non todo o mundo pode presumir de ter caricaturas na prensa!

miércoles, 9 de abril de 2014

O cansanzo


Revisitando… No seu libro “Pensar en Europa” que ten xa case dez anos, mais como todo na obra de Jorge Semprún segue a ser plenamente actual (eu atreveríame a dicir que perenne pero non o digo) e na súa páxina 129 sostén Semprún: "La crisis de la existencia europea sólo puede tener dos desenlaces: o bien el declive de Europa, convertida en algo ajeno a su propio sentido racional de la vida, la caída en el odio espiritual y la barbarie, o bien el renacer de Europa a partir del espíritu de la filosofía, merced a un heroísmo de la razón que supere definitivamente el naturalismo. El mayor peligro para Europa es el cansancio."  Simple e atinadísima última frase: o maior perigo para Europa é o cansanzo.  

martes, 1 de abril de 2014

George Steiner, os cafés e a ideia de Europa

© Cartier-Bresson Bruxelas, 1932 
George Steiner, os cafés e a ideia de Europa
Tiago Barbosa Ribeiro

Publicado en xaneiro de 2006 no desaparecido blog Kontratempos.

«Enquanto existirem cafetarias, a 'ideia de Europa' terá conteúdo». É o que nos diz George Steiner em A Ideia de Europa, um ensaio tão curto quanto essencial. A obra decorre de uma palestra do autor no Nexus Institute da Holanda, nas vésperas de uma cimeira de intelectuais organizada em 2004 pela então presidência holandesa da União Europeia para debater a relevância do projecto político de integração europeia. Num período de crise sobre ele, portanto. Cruzando arte e transcendência, cultura e barbárie, o Iluminismo e o Holocausto, Steiner aprofunda a sua esmagadora erudição em cinco axiomas que permitem definir a Europa e a validade do seu ideal de civilização. Que, segundo o autor, está nessa «dualidade primordial» que é a tentativa de negociação entre Sócrates e Isaías, a Grécia e Jerusalém. 


Steiner tem toda uma obra incontornável na reflexividade sobre a cultura ocidental eIdeia de Europa não constitui excepção. O seu pessimismo e nostalgia também não. Os cafés são o seu primeiro axioma, confortando-nos com a memória imensa de uma matriz identitária muito particular. «A Europa é feita de cafetarias, de cafés. Estes vão da cafetaria preferida de Pessoa, em Lisboa, aos cafés de Odessa frequentados pelos gangsters de Isaac Babel. Vão dos cafés de Copenhaga, onde Kierkegaard passava nos

seus passeios concentrados, aos balcões de Palermo. [¼] Desenhe-se o mapa das cafetarias e obter-se-á um dos marcadores essenciais da 'ideia de Europa'». Num ambiente onde os cigarros já foram mais livres, os cafés europeus são o espaço do poeta, do flâneur, do revolucionário. Das madrugadas de Praga ou dos finais de tarde em Paris. Dos debates, das disputas intelectuais, das conspirações. De Lenine, que se encontrava com Trotsky num café de Genebra para jogarem xadrez enquanto 1917 não chegava. Tudo isto é Europa, uma latitude simbólica onde não se concebe integralmente o bar americano ou os pubs ingleses e irlandeses.


O livro tem prefácio de Durão Barroso, um homem que dificilmente poderia personificar menos o que tudo isto representa. Mas enquanto tivermos os nossos cafés, poderemos estar seguros de um continente que contém em si o espírito de uma civilização. E do seu inverso. O que até talvez seja dizer o mesmo sobre duas faces de uma mesma possibilidade. Porque no tempo histórico recente, «com a queda do marxismo na tirania bárbara e na nulidade económica, perdeu-se um grande sonho de — como Trotsky proclamou — o homem comum seguir as pisadas de Aristóteles e Goethe. Liberto de uma ideologia falida, o sonho pode, e deve, ser sonhado novamente. É porventura apenas na Europa que as fundações necessárias de literacia e o sentido da vulnerabilidade trágica da condition humaine poderiam constituir-se como base. É entre os filhos frequentemente cansados, divididos e confundidos de Atenas e de Jerusalém que poderíamos regressar à convicção de que 'a vida não reflectida' não é efectivamente digna de ser vivida». Assim acaba Steiner o seu último axioma. Um excelente ponto de partida. 

jueves, 20 de marzo de 2014

O neno que estivo aquí. Lembranza en Viena de Jaime Vándor



Por Carlos Penela

Nun día como hoxe, de 1944, o exército alemán invadía Hungría. No curso dun mes, os xudeus húngaros foron concentrados nas áreas urbanas por parte das autoridades nazis, empechados e confinados en guettos en condicións lamentables.   

Comezaba así a deportación masiva dos cidadáns xudeus húngaros, máis de 440.000, sendo a maior parte deles enviados ao campo de exterminio de Auschwitz. Ao final da guerra, máis de 600.00 xudeus húngaros serían asasinados naquela vaga de odio que avanzou por Europa como un pesadelo.  

E no medio dese horror, un neno xudeu do distrito terceiro de Viena, de raíces húngaras pola parte paterna:Helmut Jacques Vándor, Jaime Vándor. Testemuña da infamia que aconteceu daquela en Mitteleuropa, habitante do guetto de Budapest xunto á súa nai e o seu irmán, máis tarde profesor de Literatura Hebrea, exiliado na beira catalá do Mediterráneo. Memoria viva e palabra serea e firme para nos confrontar co pasado máis escuro que este luns pasado nos deixou para sempre en Barcelona.  

Tiven a fortuna e o privilexio de coñecer en persoa o Sr. Vándor, precisamente aquí, en Viena, a capital onde comeza todo. O acaso permitiume conversar con el varias horas unha noite invernal; conversar devagar sobre aquel pasado, aquel pasado sempre voltando como unha mala sombra; sobre o valor de coñecer a verdade histórica, sobre Viena, sobre Israel, sobre a Literatura… Jaime Vándor era un home dunha cultura e unha experiencia vital fondísimas. Comprobeino nos correos que nos trocamos durante un par de anos e aquela mesma noite en persoa. Un mestre, no sentido máis exacto do termo, políglota, tolerante, sabio. E transmitía serenidade, moita serenidade e moita sensatez. Jaime Vándor era un home de ben.  

No ano 2008, o Sr. Vándor tomou contactou comigo, e fíxoo de xeito moi amábel e xeneroso (mesmo enviándome un par de libros seus dedicados) despois de eu publicar unhas fotos sobre o monumento ás víctimas do nazismo que hai nas beiras do Danubio en Budapest, unhas fotos que eu mesmo fixera no curso dunha estadía na capital húngara, percorrendo a fondo todos os lugares relevantes para a comunidade xudía e para a memoria da Shoah.   Trátase dun memorial que emociona pola súa significación e a sobriedade da súa concepción: zapatos de metal abandonados, de homes, de mulleres, de nenos…

Zapatos que lembran as ducias e ducias de víctimas xudías húngaras, cuxos corpos foron deitados ás augas danubianas co maior dos desprezos pola dignidade humana.   Como me contaría logo Jaime Vándor, primos seus foron tamén asesinados nas rúas de Budapest, apenas mociños que nada fixeran, tiroteados con impunidade por soldados nazis.   Jaime Vándor interesouse moito por aquelas fotos que tantas lembranzas (durísimas, pero non só…) lle traían e quixo saber do meu interese por aquel episodio terríbel, o interese dun galego que, desde Viena -territorio perdido da súa nenez-, tentaba facer un modesto apuntamento sobre o que acontecera daquela cos xudeus de Budapest.  

Así comezou pois unha troca de mensaxes e de cartas moi valiosa para min, ata que a finais dese ano do 2008 tiven a ocasión de coñecelo en persoa. Nos xeados días do decembro vienés, Jaime Vándor achábase na capital austriaca con motivo dun simposio sobre o ensino do Holocausto na ONU, no que el mesmo participaba cunha delegación de Casa Sefarad de Madrid.

Citámonos no vello Hotel Zipfer, onde el se hospedaba, na Josefstadt, o distrito octavo de Viena, no que está situada a Universidade Central. A súa presenza, a súa palabra e o seu trato próximo e familiar enchéronme de emoción desde o primeiro momento. No entanto, de inmediato, e de xeito moi cordial, el pediume que o tratara polo “ti”, sen maiores formalismos.   

Ceamos nun local próximo e Jaime Vandor falou longo comigo sobre temas e cuestións diversas que lle preocupaban, cunha proximidade e unha empatía como se houbese moito tempo que nos coñecesemos. Falaba un castelán moi culto, cun lixeiro sotaque que facía pensar que tiña orixe francesa. E continuaba falando un excelente e fluído alemán. Vandor era un home de Letras, un Filólogo de vella escola.   Referiuse a aqueles días felices da súa infancia en Viena antes da ascensión do nazismo e do estourido da Guerra. Con aquel ollar dun celeste sereo e bondadoso que el tiña, lembro perfectamente que comentou en certo momento: “Sabes? Eu amaba esta cidade, profundamente…

Pero pasámolo tamén moi mal…” Dicíao cun pouso de resignación e de saudade, de estoicismo distante, sentindo dalgún xeito a presenza daquel tempo que non se iría xa nunca máis do máis fondo da raíz da memoria e da dor. Comentoume tamén episodios curiosos e anécdotas familiares, como a dun tío seu que desenvolveu en Italia un sistema moi innovador de fabricación de xelados, que tería un incríbel suceso. Ou de cando o seu pai, de fala materna húngara, viaxando en certa ocasión nun navío polo Báltico ou o Mar do Norte, quixo comezar unha conversa con outros pasaxeiros en cuberta, porque pensara que eran tamén de Hungría. Mais en realidade eran fineses. Certa sonoridade común de linguas singulares cun sustrato irmán. Penso que Jaime Vándor acubillaba a lingua húngara, a lingua que herdou do seu pai, cun afago especial. Neste sentido, lembro tamén que me contou os seus encontros en Budapest co Premio Nobel de Literatura, o excelente escritor xudeu-húngaro Imre Kertész, de quen preparou a tradución e edición dalgunha das súas obras en castelán.   

Sentín que lle prestaba especialmente falar de asuntos humanísticos, filolóxicos, aos que dedicara 45 anos da súa vida como profesor de Literatura Hebrea na Universidade de Barcelona. E falamos, pois, dos oficios incertos da Poesía, que nos vencellaban, e da lingua alemá na que el naceu e á que eu me unín de xeito moi tardío, e daquela Viena poderosa do Fin do Imperio e de entreguerras, con tantas mentes (unha parte importantísima delas mentes xudías, lúcidas, libres…) sen as que Europa, sen dúbida algunha, non tería chegado a dar o mellor de si mesma como deu.  

Pero Vandor tamén era un home preocupado polos problemas políticos e humanos do presente. Participaba de numerosas comisións, estudios e conferencias sobre diversos e terribles xenocidios e masacres (Ruanda, Balcáns…) e lembro tamén que aquela noite falou con especial interese do que acontecera no Congo da época colonial belga e das atrocidades que se cometeran contra a poboación africana. Igualmente confesoume a súa preocupación fonda polo conflito en Oriente Medio e os seus desexos dunha convivencia xusta e pacífica, así como pola democratización e desenvolvemento dos veciños árabes de Israel. Estou convencido que o dicía con total honestidade e humanidade; si, estou totalmente convencido, apesar das insidias habituais que algúns poderían chegar a insinuar debido ao cargo que Vandor exercera como agregado cultural da Embaixada Israelí durante certo tempo. Jaime Vandor era un home de diálogo, de achegamento cívico naquilo que nos sitúa no mesmo plano como seres humanos, sexa cal for a nosa procedencia, credo, lingua…  

Despedímonos aquela noite co propósito de vernos de novo en Viena ou en Barcelona. Eu tiña proxectado viaxar en breve ata a capital catalá para saudalo de novo, pero diversas circunstancias foron adiando aquel reecontro. Demais. No entanto, e aínda que de maneira algo esporádica, nos anos seguintes continuei tendo contacto co Sr. Vándor por medio do correo electrónico e por carta…   

Algún tempo despois, souben que el estaba moi abatido polo pasamento do seu irmán e que precisaba de tranquilidade. Logo, caeu gravemente doente e estivo a ramo de morte, algo que me entristeceu profundamente. Saiu daquela doenza coa saúde xa moi estragada.  

Hai un poema que quixen publicar en vida de Jaime Vándor, porque ese poema fala daqueles días de Viena que el viviu. Ese poema estaba dedicado a el, e continúa estando dedicado a el. Era o meu desexo que el o lese…Non puido ser, non poderá ser xa. Estas liñas son unha homenaxe, unha lembranza a ese home xeneroso e honesto que foi Jaime Vándor, e dalgún xeito tamén un limiar obrigado a ese poema dedicado a el e ao seu destino, un poema que repousa aínda nunha gaveta e que espero publicar algún día.  

Está a chegar a primavera a Viena. Chega sempre de xeito moi fermoso no aire e no agromar da vida. Percorrerei de novo o Rennweg do distrito terceiro ou os coidados xardíns do Belvedere, por onde o neno Vandor foi feliz un día. Quixera poder recitar un kadish interminable e honrar así a súa memoria como el se merece...   

* Carlos Penela, escritor galego residente dende hai 10 anos en Viena.

martes, 11 de marzo de 2014

Galicia e os xudeus

Por Pedro Gómez-Valadés

A conformación dos pobos e das nacionalidades é produto da sedimentación ao longo do tempo e na terra dos contactos e interrelacións producidas a través dos séculos. Ningunha nación ou pobo, por moi homoxéneo e compacto que poida semellar hoxe, é alleo a isto. Todos, en maior ou menor medida son froito das circunstancias que lles tocou vivir. Galicia, nación atlántica, tamén. O “ser galego” é receptor das achegas doutros pobos, e sen dúbida tamén o pobo xudeu, a milenaria cultura hebrea, son parte da nosa identidade nacional forxada no transcurso dos séculos. Cal é esa achega xudía a Galicia? 

Difícil dicilo con precisión, hai no noso país persoas infinitamente máis capacitadas ca min para dar -ou tentar dar-, unha resposta. Pero o certo é que Galicia e os galegos non eran obviamente iguais no ano 1000 ou no ano 1492, o carácter e a identidade galega recibiu con intensidade dispar mais cunha presenza moi regular ao longo e ancho do país, a influencia das moitas comunidades xudías asentadas en Galicia. A convivencia no día a día destas comunidades no noso país tivo sen dúbida influencia na realidade galega ate a súa expulsión decretada curiosamente polos mesmos reis de Castela que tamén decretaran a “doma e castración” do Reino de Galicia. Certo que coa documentación da que dispomos actualmente, non é posíbel definir con precisión o momento da chegada dos primeiros xudeus a Galicia. A máis antiga pode quizais ser algunha vaga referencia do século X, de xudeus xa vivindo en Celanova. Mais foron moitas as vilas galegas nas que hai documentada presenza xudía e cuxa distribución xeográfica poderiamos clasificar en función dos principais núcleos xudeus e que xira sobre tres zonas: Norte (Viveiro, A Coruña, Ribadeo, Pontedeume e Betanzos), sur (Ourense, Monforte de Lemos, Allariz, Celanova, Ribadavia, Tui, Pontevedra e Baiona) e Santiago de Compostela. 

Esta interrelación, esta convivencia foi según afirman nos seus traballos referenciais no tema tanto a profesora Gloria de Antonio Rubio (Los judíos en Galicia (1044-1492), como José Ramón Ónega (Los judios en el Reino de Galicia) e en base á documentación atopada e investigada, unha boa relación. Existen numerosas mostras de episodios que amosan esa boa relación cotiá e na que atopamos xudeus compartindo o mesmo espazo urbano, incluso os mesmos traballos e negocios cos seus conveciños cristiáns. Algúns exemplos podémolos atopar en Ourense, unha das cidades galegas que máis documentación conserva sobre a comunidade xudía que nela viviu e onde temos documentación que proba a asistencia de xudeus á vodas cristiáns (transgredindo flagrantemente a legalidade da época), ou tamén no mesmo Ourense e mentres no resto de Sefarad os xudeus están a sufrir virulentas persecucións, o convento de Santo Estevo confirma que esta igrexa cede uns terreos lindeiros a ela para ampliar o cemiterio xudeu. Ou o asalto no ano 1442 da sinagoga de Ourense e onde nunha insólita decisión a propia autoridade cristiana ameazou de excomuñón aos culpables do asalto. 

Sen dúbida a reducida numericamente comunidade xudía axuda a explicar esta boa relación, mais é tamén innegábel que o antisemitismo, en grande medida imaxinario e irracional, non precisa en absoluto dun elevado número de xudeus para manifestarse. Tamén é certo que o Reino de Galicia ficaba na periferia do poder uniformador, obsesionado pola homoxeneidade relixiosa que representaba a coroa de Castela e na que o antisemitismo era unha válvula de escape habitual das tensións sociais. Fica pendente como tantas cousas no noso país, o estudo profundo e completo da presenza da pegada xudía na conformación de Galicia. Temos historiadores de enorme capacidade que veñen facendo un traballo serio de recollida e estudo das documentacións, mais na miña opinión, de xeito descoordinado e sen a continuidade precisa para poder rematar unha difícil investigación soterrada nos séculos. Os citados xa Gloria de Antonio Rubio e José Ramón Ónega mais Felipe Aira ou Suso Vila, son historiadores coa capacidade e o saber para levar adiante este inxente traballo. Falta só vontade política, vontade de saber un pouco máis de nós mesmos no pasado para saber máis de nós mesmos no noso presente e tamén do noso futuro como país, como Nación.

Relaxe colega...


sábado, 15 de febrero de 2014

El despertar árabe, ¿Sueño o pesadilla?



Presentación en Vigo do novo ensaio da escritora de orixe kurda Yashmina Shawki 
"El despertar árabe, ¿Sueño o pesadilla?" 
Xoves día 20 de febreiro ás 8 da noite. 
Máis info sobre o libro no blog da autora: